Historische Vereniging Wieringen

Opgericht 17 mei 1989

De verhalen achter oude vliegtuigmotoren op Vatrop (4)

door Jan Wessels


De vlieger in de haven van de Haukes

Op 18 februari 1943 om 23.30 uur, probeert een Britse Beaufighter een noodlanding te maken op het Amstelmeer. Het toestel is afkomstig van de basis Coltishall in Norfolk en heeft twee bemanningsleden van het 68e RAF Squadron Coastal Command aan boord. De Beaufighter Mk V1F, V8325 heeft een actie ondernomen bij Vlieland en is vermoedelijk boven Texel getroffen door Flak.

Squadronleader Winward springt boven de Waddenzee uit het toestel. Flying officer / navigator Wood blijft aan boord. De noodlanding mislukt, het toestel stort neer in het Amstelmeer en Wood overleeft de crash niet. Zijn stoffelijk overschot spoelt op 22 februari 1943 aan in de haven van de Haukes.

Verlustmeldung
In de loop van mijn onderzoek kwam ik tot de ontdekking dat er op Wieringen weinig bekend is over dit voorval. De Verlustmeldung is (net als bij Ivan Moon,) afkomstig uit het archief van dhr. Piet Riteco uit Den Helder. De informatie is afkomstig uit het boek ‘Opgegraven verleden’.

Op 23 februari wordt Charles Kenneth Wood, 23 jaar oud, met militaire eer begraven te Huisduinen, grafnummer 165a. Na de oorlog wordt hij herbegraven te Bergen op Zoom, graf 32.C5. Squadronleader William Dudley Winward wordt door een Duitse patrouille gewond uit zee gered en overgebracht naar het Luftwaffelazaret in Amsterdam. Na zijn herstel wordt hij vervolgens als krijgsgevangene (POW) afgevoerd naar Stalag Luft III.

De Bristol Beaufighter

De Bristol Beaufighter was een tweemotorige (torpedo)bommenwerper/(nacht)jager die veel werd ingezet voor het aanvallen van schepen. Dus ook in het in het Nederlands kustgebied een bekende verschijning.

Totaal zijn er in Nederland meer dan 60 Beaufighters gecrasht, waarvan het merendeel in de omgeving van Den Helder, meestal in zee. Op 18 juli 1943 stort een Beaufighter neer tussen de 1e en 2e Vroonstraat in Den Helder.

De beide vliegers komen hierbij om het leven. Op 17 januari 1945 komen twee Beaufighters met elkaar in botsing bij de watertoren van Wieringerwaard. Beide vliegtuigen storten neer bij de Noord Zijperweg. De vier bemanningsleden overleven het ongeval niet en liggen begraven op het kerkhof van Wieringerwaard. Een derde Beaufighter maakt een noodlanding. De bemanningsleden blijven hierbij ongedeerd en worden door de Duitsers krijgsgevangene gemaakt.


Naam van vergeten vlieger wordt nu eervol genoemd. Hij was de vergeten vlieger van Vatrop, ondertussen kennen we zijn naam en wordt hij eervol herinnerd: Ivan Moon. In mijn eerste artikel schreef ik over hem en daarna kreeg het verhaal een vervolg.

Zo weet ik nog wat meer over zijn crash. Dhr. Klaas de Haan van Vatrop hield me aan op de haven van Den Oever en vertelde dat zijn vader ooggetuige was geweest van de crash. Hij gaf aan dat het vliegtuig niet bij de Bierdijk was neergestort, maar bij de Bierdijkerveldweg, westelijk van het huis van de families Verfaille en Bakker. Bijgaande foto (genomen vanaf Stroe) geeft de crashlocatie weer; net naast de tuin van de huidige bewoners Meijert en Francien Schouten.

Indrukwekkende herdenking
Ondertussen is de nagedachtenis aan deze Amerikaanse vlieger op Wieringen goed geborgd. Op 4 mei 2015 werd tijdens de dodenherdenking in de Hippolytuskerk zijn naam voor het eerst genoemd. Citaat uit de Wieringer Courant: “Van alIe oorlogsslachtoffers worden de namen voorgelezen, zoals elk jaar, zij het nu ook van Ivan Moon”.

Ik kon er toen niet bij zijn , maar heb vorig jaar de herdenking wel bijgewoond. Erg indrukwekkend, vooral de manier waarop de jeugd hierbij wordt betrokken en de enorme opkomst. Elk jaar zijn er ook weer nabestaanden van op Wieringen begraven geallieerde vliegers aanwezig. Verschillende leden van onze vereniging zijn actief betrokken bij diverse aspecten van deze herdenking.

Gezicht
In 2015 startte het project ‘De gezichten van Margraten’. Doel van dit project was de Amerikaanse oorlogsslachtoffers letterlijk een gezicht te geven door een foto bij het gedenkkruis te plaatsen. Onderstaat een voorbeeld van de website.



Ik heb de gegevens van Ivan R. Moon aangeleverd aan het project en later op hun verzoek ook alle Duitse documenten opgestuurd. Het resultaat is te zien op de website http://www.fieldsofhonor-database.com/index.php/american-war-cemetery-margraten-m/47227-moon-ivan-r. In tweede instantie heb ik het project ook nog een link gestuurd naar een indrukwekkend artikel in The New York Times over de ‘thuiskomst’ van Frank Gallion, ‘five decades later, a Fighter Pilot Final ’.
http://www.nytimes.com/1996/05/28/us/five-decades-later-a-fighter-pilot-s-final-flight-ends.html

Bord op Vatrop
Het eerste artikel over de vergeten vlieger van Vatrop eindigde met de volgende tekst: “In mijn beleving zou hier ook een informatie-/herdenkingsbord over de West Palm Beach boy Ivan R. Moon op zijn plaats zijn. Zolang dat er nog niet is zal de lezer van dit artikel waarschijnlijk vaak aan hem denken bij het passeren van de vliegtuigmotoren in de berm”.
Het herdenkingsbord is er nog niet. Het lijkt mij een goed streven om op 3 november 2018, 75 jaar na deze crash, een mooie gedenkplaat op Vatrop te onthullen.

Indrukwekkend oorlogsmuseum en onvergetelijke vlucht in een B-17

Het Bomber Command Museum van Canada

In het voorjaar van 2015 was ik samen met mijn wederhelft Ina op familiebezoek in Alberta, Canada. Onze jongste dochter Petra woont met haar gezin in Penhold, een kleine plaats in de buurt van Red Deer. Bij Penhold was in de Tweede Wereldoorlog een trainingsvliegveld van de RCAF. Tja, dan ga je toch weer verder zoeken en blijkt dat op enkele uren rijden in Nanton (ten zuiden van Calgary) het Bomber Command Museum van Canada is gevestigd. Het kleine, maar erg mooi ingericht museum beschikt over een volledig gerestaureerde Lancaster bommenwerper. Buiten het hoofdgebouw staat een indrukwekkende herdenkingswand met de 10.000 namen van gesneuvelde Canadese vliegers van het RAF Bomber Command. Op deze wand ook de namen van Flight Officer (James Edgar) Donald Craigie en Pilot Officer Samuel Zareikin, de beide Canadese vliegers die op Zandburen liggen begraven.

Op internet vond ik in het Canadian Virtual War Memorial bijgaande foto van Flight Officer Craigie. Na diverse opleidingen in Canada werd hij in oktober 1942 in Engeland geplaatst bij een Lancaster Squadron onder bevel van de beroemde Wing Commander Guy Gibson V.C. Hij nam als navigator deel aan minimaal 15 raids voordat zijn Lancaster op 26 juni 1943 bij Wieringen werd neergeschoten.
Zijn graf wordt sinds 2007 jaarlijks bezocht door zijn neef Bil Lowry en echtgenote uit Canada. Ook vorig jaar waren ze weer op Wieringen en logeerden zoals altijd bij onze leden Feike en Jenneke Helder. Toen ik bezig was met de voorbereiding voor mijn eerste artikel heb ik bij Feike diverse boeken over de luchtoorlog geleend. Het blijkt dat hij tot nu toe niet beschikte over een duidelijk foto van Craigie en is erg blij dat deze vlieger voor hen nu echt een gezicht heeft gekregen.


Vliegen in een B-17 Vliegend Fort
In mijn eerste artikel over de oude vliegtuigmotoren op Vatrop ben ik gestart met het onderzoek naar de Wright-motor. De foto bij de kop van dit artikel laat twee Wright-motoren zien en is gemaakt door de auteur van dit artikel vanuit de neuskoepel van een B-17, vliegend boven de foothills van de Rocky Mountains. Het toestel was voor het eerst in Canada op een vliegveld in de buurt van Calgary. Tot mijn grote verrassing hadden alle familieleden samen een ticket voor een rondvlucht geregeld als vervroegd verjaardagscadeau. Een heel bijzondere ervaring!

Gaf het ook een realistisch beeld van een operationele vlucht in de Tweede Wereldoorlog? Nee, we vlogen op lage hoogte, het was een zonnige dag, op verschillende plekken voelde je de wind door het vliegtuig tochten, maar de temperatuur in het toestel was geen -40°C, we hadden geen zuurstofmaskers op, er ontploften geen Flak-granaten rondom het toestel en we werden niet aangevallen door Messerschmitt of Focke-Wulf jagers. De vlucht gaf wel inspiratie voor een vervolgartikel over de luchtoorlog boven Nederland.


Een bloemetje leggen op internet

In de beide artikelen over de Terschellingmotor zijn vier vliegtuigen en hun bemanningen beschreven. De meeste van deze bemanningsleden hebben nooit een graf gekregen. Hun namen zijn wel terug te vinden op verschillende herdenkingsplekken, die in de artikelen ook zijn genoemd. De namen van de vermiste RAF-vliegers zijn vermeld op het Runnymede Memorial. De namen van de Nederlandse bemanningsleden zijn vermeld op de Erelijst van Gevallenen 1940-1945 en op de Gedenkrol van de Marineluchtvaartdienst.

De Erelijst is ook op internet te vinden op http://www.erelijst.nl. De pagina heeft een goede zoekfunctie en geeft de mogelijkheid om een bloemetje te leggen bij de betrokken vlieger. Een andere belangrijke informatiebron is de Oorlogsgravenstichting. Door te zoeken op de website https://oorlogsgravenstichting.nl zijn deze Nederlandse vliegers ook te traceren en soms zijn er op hun pagina´s belangrijke documenten toegevoegd. Elke pagina is weer gekoppeld aan de erelijst. De bezoeker kan informatie toevoegen. Dat is een prachtige functie. Zo is er in 2014 bij Charles van Heugten een mooi levensverhaal geplaatst. Daar heb ik weer informatie uit gebruikt. Omgekeerd heb ik ondertussen relevante informatie van bemanningsleden verzameld, die nog niet op de website is te vinden. Daar ligt nog wat werk!

Mogelijk monument bij kazematten
In 2014 werden we als Historische Vereniging door de gemeente Hollands Kroon gevraagd om mee te denken met het project Atlantikwall, waarin de kazematten bij Den Oever ook waren opgenomen (historisch gezien geen onderdeel van de Atlantikwall). Hoewel deze kazematten heel bijzondere bouwwerken zijn, lijken ze vanuit historische invalshoek minder interessant. Het complex bij Den Oever ligt tussen de historisch belangrijke forten van de Stelling Den Helder en het Kazemattenmuseum in Kornwerderzand.

Vanuit het bestuur van onze vereniging is aangegeven dat de luchtoorlog boven het Waddengebied en IJsselmeer meer aandacht verdient en een duidelijke relatie heeft met de Atlantikwall (denk aan alle radarstations en luchtafweersystemen). Een verdere afstemming heeft uiteindelijk geleid tot het idee om bij één van de kazematten een monument te plaatsen voor de vermiste vliegers uit de Tweede Wereldoorlog. Op 29 april verscheen hierover een artikel in het Noord Hollands Dagblad. Twee dagen later kwam de NOS met een indrukwekkende uitzending over de vermiste vliegers uit de Tweede Wereldoorlog en hun vliegtuigen die nog niet geborgen zijn. Toeval bestaat niet. Het is natuurlijk de grote vraag of er ooit een dergelijk monument komt. Vanuit diverse hoeken heb ik zeer positieve reacties ontvangen.

Bronnen:

Boeken:
Ab A. Jansen-Wespennest Leeuwarden 
Ab A. Jansen-Sporen aan de hemel 
Ab A. Jansen-Gevleugeld verleden
Ab A.Jansen-Fliegerhorst Schiphol 
Cajus Bekker-Angriffshöhe 4000
Dave Birrell-People and planes
Jan Carsjens / Piet Riteco -Opgegraven verleden
Albert van Dorssen-Opdat wij nooit vergeten
Bruce Lewis-Aircrew
Erwin van Loo-‘Eenige wakkere jongens’
J. Oedzes, N. Baijs, C. Laan, G. Homan-Wieringen tijdens de oorlog 1940-1945
Jan J. van der Veer-De luchtoorlog boven Zuidwest Friesland ’40-‘45

Kranten:

De Gooi- en Eemlander
Noord-Hollands Dagblad
Palm Beach Post Times
Wieringer Courant

Met dank aan:
Arie van Bodegraven-Foto’s en informatie Pratt & Whitney motor
Henk Cruijff-Diverse boekwerken en adviezen
Feike Helder-Diverse boekwerken
Mark Helder-Informatie over en foto van familie Dissel-Verfaille
Joop Kreté-Diverse artikelen en foto’s
Gerard Numeijer-Diverse boekwerken
Piet Riteco-Nämentliche Verlustmeldungen, diverse boekwerken,
Jan van Tongeren-Adviezen en documenten
Rein van Meer-Diverse krantenartikelen
Gea Wiegman-Archiefstukken Historische Vereniging Wieringen
Herman Witteveen-Informatie en presentatie Erelijst MLD

Websites:

www.320-vereniging.nl
www.626-squadron.co.uk
https://en.wikipedia.org/wiki
www.aircrewremembered.com
www.airwar39-45.nl
www.airwarresearch1939-1945.nl/
www.americanairmuseum.com/media/7141
www.arg1940-1945.nl/
www.avationarcheologie.org.uk
www.backtonormandy.org
www.crash40-45.nl/
www.cwgc.org/
www.erelijst.nl
www.fieldsofhonor-database.com
www.folkertbouma.nl
http://forum.12oclockhigh.net/
www.go2war2.com
www.historyofwar.org
www.longway.terschelling.nl
www.luchtoorlog.net/
www.maritiemdigitaal.nl
www.nimh.nl
http://nl.tracesofwar.com/
www.nytimes.com/1996/05/28/us/five-decades-later-a-fighter-pilot-s-final-flight-ends.html
www.oorlogsgravenstichting.nl
www.polishwargraves.nl
www.pw.utc.com/History
www.rafcommands.com
www.raf.mod.uk/history/historicsquadrons.cfm
www.strijdbewijs.nl
www.togetherweserved.com
http://traditiekamermld.nl/
www.veterans.gc.ca/eng/remembrance/memorials/canadian-virtual-war-memorial/detail/2620216
www.veterans.gc.ca/eng/remembrance/memorials/canadian-virtual-war-memorial/detail/2620204
www.wartimememoriesproject.com/ww2/allied/royalairforce/sqdview.php?pid=517
www.zzairwar.nl/

Deel 1

Luchtoorlog 1940-1945, door Jan Wessels.

Deel 2

Luchtoorlog 1940-1945, door Jan Wessels.

Deel 3

Luchtoorlog 1940-1945, door Jan Wessels.

Deel 4

Luchtoorlog 1940-1945, door Jan Wessels.

Deel 5

Luchtoorlog 1940-1945, door Jan Wessels.